رشد خط آهن تا قرن بیست در قلمرو پنج کشورمقتدر آن زمان منبع تاریخ اروپا

طول راه های آهن ( به هزار کیلومتر)

در سال 1890 در سال 1913

ایالات متحده 268 413 145+

امپراتوری بریتانیا 107 208 101+

روسیه 32 78 46+

آلمان 43 68 25+

فرانسه 41 63 22+

جمع پنج کشور 491 830 339+

بنابراین نزدیک به 80 درصد کل راه های آهن در پنج کشور بزرگ متراکم است. ولی تراکم مالکیت در این راهها و تراکم سرمایه مالی بمراتب از این بیشتر است، زیرا مقادیر هنگفتی از سهام واوراق قرضه مربوط به راههای آهن آمریکا، روسیه وغیره به میلیوترهای فی المثل انگلیسی و فرانسوی تعلق دارد. انگلیس طی این مدت به برکت مستعمرات خود طول راههای آهن خود را به 100 هزار کیلومتر یعنی به چهار برابر طول راههای آهن آلمان رساند و حال آنکه همه می دانند که رشد نیروهای مولده در آلمان، خاصه رشد صنایع زغال سنگ و ذوب آهن آن، بمراتب سریعتر از انگلیس و بطریق اولی سریعتر از فرانسه و روسیه بوده است. در سال 1892 آلمان 4،9 میلیون تن وانگلیس 6،8 میلیون تن چدن تولید می کرد، ولی در سال 1912 این رقم در آلمان به 17،6 میلیون تن و در انگلیس به 9 میلیون تن رسید یعنی آلمان برتری عظیم پیدا کرد(7). حال می پرسیم که در عرصه سرمایه داری برای برانداختن تفاوت میان رشد نیروهای مولده و انباشت سرمایه از یکسو و تقسیم مستعمرات و «مناطق نفوذ» برای سرمایه مالی، از سوی دیگر، چه وسیله ای جز جنگ می تواند وجود داشته باشد؟